Zijn eerste slide had hij liever niet laten zien, hield hij een volle zaal aan de Bordewijklaan voor. Op die slide het begin van een achtergrondartikel, onder de titel Hoe een journalist uitglijdt op door AI verzonnen citaten. Peter Vandermeersch (1961) is journalist, voormalig hoofdredacteur van De Standaard en van NRC Handelsblad. Na veertig jaar ervaring maakte hij naar eigen zeggen ‘een beginnersfout’. “In een aantal blogs heb ik AI-modellen gebruikt waarin fouten waren geslopen. Ik was dus onzorgvuldig, maar nog belangrijker was dat ik (in alle stilte) mijn werkwijze heb veranderd. Ik heb mijn fout niet zelf rechtgezet. Dat heeft NRC Handelsblad in mijn plaats gedaan.”
Dezelfde vraag
Die tweede fout rekent Vandermeersch zichzelf nog zwaarder aan. Hij was als keynote opvallend openhartig en trok een mooie vergelijking tussen de media en de verzekeringssector. Beide zijn afhankelijk van vertrouwen. Of, zoals Vandermeersch het zegt: “Twee totaal verschillende beroepen. En toch gaat het om dezelfde vertrouwensvraag. Onze lezers zien een artikel in de krant, maar zien niet het proces dat eraan voorafgaat. We tonen met andere woorden wel de worst, maar niet hoe die wordt gemaakt. Dat geldt in de verzekeringswereld ook. De verzekerde ziet de polis. Niet hoe een toekomstige claim wordt beoordeeld.”
Vertrouwensparadox
In beide gevallen moet ‘het publiek’ maar vertrouwen op een proces dat het zelf niet (volledig) kan controleren. “Dat is wel een flinke stap. We vragen veel”, aldus Vandermeersch. Hij noemt de vertrouwensparadox wat dat betreft een interessante. “Als het vertrouwen er is, spreken we er nauwelijks over. Maar zodra het vertrouwen verdwijnt, merken we ineens hoeveel ervan afhangt. Want als het vertrouwen afbrokkelt, brokkelt ook het gezag af. Net zoals het bereik en de bereidheid om te betalen. Er hangt veel van dat vertrouwen af.”
Peter Vandermeersch (oud-hoofdredacteur NRC) tijdens de Communicatiemiddag: "Als het vertrouwen verdwijnt, merken we hoeveel ervan afhangt"
Amerika versus Europa
Hij laat vervolgens een grafiek zien waaruit blijkt hoe snel het Amerikaanse vertrouwen in de media is gedaald. “In de jaren zeventig was er veel tot heel veel vertrouwen, zo’n zeventig procent. Vorig jaar was dat gedaald naar één op de drie. Meer Amerikanen dus zonder dan met vertrouwen in de media. En helaas is die crisis ook hier in Europa voelbaar. Gemiddeld vertrouwen zes op de tien Europeanen de media niet. Hoe zuidelijker je komt, hoe lager het vertrouwen. In de Scandinavische landen ligt het nog boven de vijftig procent, maar in Griekenland vertrouwen twee op de tien mensen de media niet. In Spanje is dat drie op de tien en in Italië bijna één op de drie. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid heeft onlangs vastgesteld dat het in Nederland nog redelijk hoog is (met vijftig procent), maar hoe jonger de mensen hoe groter het wantrouwen is.”
Polarisatie
Volgens Vandermeersch is de hele mediawereld tijdens zijn leven op zijn kop gezet. “Ik ben opgegroeid in Veurne. Wij hadden één zender en als mijn papa heel goed zijn best deed met de antenne op zolder, konden we soms ook naar een Franse zender kijken. Nu zijn er ontelbaar veel kanalen en hebben we te maken met de invloed van sociale media. Iedereen is zo’n beetje zijn eigen uitgever geworden en kan zelf de informatie verspreiden die hij of zij wil. Ook politici. Iemand als Trump heeft de New York Times niet nodig. Dat alles heeft geleid tot polarisatie. Een Amerikaan die Fox News kijkt, gelooft dat Trump zeven oorlogen heeft beëindigd. En de Amerikaan die CNN kijkt, denkt dat de wereld aan zijn einde komt.”
Hij benadrukt dat de tegenstellingen steeds groter worden. Ook in Nederland. “Als Rob Jetten een kind krijgt, vindt de helft het fantastisch en de andere helft spreekt er schande van. We leven in een gepolariseerde wereld en dat komt het vertrouwen niet ten goede.”
Denkwijze omdraaien
Hij waarschuwt de deelnemers min of meer om niet dezelfde fout te maken als de media. Kranten hebben dat tanende vertrouwen jarenlang niet serieus genomen. Sterker nog, kranten vonden het vooral het probleem van de lezer, want ‘met ons is niks mis’. “We hebben te lang gevonden dat het wantrouwen niet ons probleem was. We waren gefocust op clickbaits en hadden soms amper in de gaten dat een cryptogram ons meest gelezen stuk op een dag was. Ook vertrouwden mensen ons niet, omdat we simpelweg te weinig kennis in huis hadden. En dan opereerden we ook nog eens zwart-wit. Iemand is heilig of een smeerlap, terwijl de waarheid vaak veel genuanceerder is. Om het rijtje compleet te maken, waren we ook nog eens ontoegankelijk, moneydriven en niet transparant. We vertellen onze lezers liever niet over die worst.”
Hand in eigen boezem
Pas toen de media die denkwijze zijn gaan omdraaien en de hand meer in eigen boezem staken, is er wat veranderd, meent Vandermeersch. “Een dalend vertrouwen is een signaal, want natuurlijk mag het publiek ons wantrouwen, maar laten we wel gezond met die kritiek om te gaan. We weten nu dat je moet werken aan vertrouwen.”
Hij laat weer een figuur zien, waarin het vertrouwen in de financiële gezondheid van banken, verzekeraars en pensioenfondsen wordt uitgedrukt. “Jullie doen het beter dan de kranten, maar ook jullie hebben met een daling te maken. In twintig jaar van tachtig naar zestig procent.”
Zeggen wat je doet
De media hebben hun lesje wel geleerd. Kranten benadrukken niet langer dat ze de waarheid brengen, maar ‘dat dit is wat we na zorgvuldig onderzoek denken te weten’. Vandermeersch: “Alle media moeten zeggen wat ze doen. Waarom publiceren we dit verhaal? Wat weten we zeker? Wat nog niet? NRC doet nu veel beter wat ze zegt. In de NRC Code, het interne ethische kompas van de krant, staan zeven codes centraal. Die zeven beloften variëren van betrouwbaar, objectief en feitelijk tot transparant en verantwoordelijk. Terecht, als je het mij nu vraagt. Want als wij niet uitleggen hoe we werken, laten we anderen dat voor ons bedenken. Onbegrip dreigt dan om te slaan in achterdocht. De twee Amerikaanse journalisten Bill Kovach en Tom Rosenstiel, die samen het boek De elementen van de journalistiek hebben geschreven, hebben dat letterlijk gezegd: ‘als we niet vertellen wat we doen, worden burgers wantrouwend’.”
Het is de les die hij verzekeraars ook mee wil geven. “Vertrouwen is zeggen wat je doet, doen wat je zegt en dat ook laten zien. Die drie dingen samen vormen het vertrouwen. En ik weet inmiddels dat vertrouwen niet wordt verdiend door wat de krant (of de verzekeraar) over zichzelf zegt, maar door wat we doen als niemand kijkt.
(Beeld: Ellen Jonges)