Hij is 68 jaar, maar nog lang niet van plan om achter de geraniums te gaan zitten. Oud-diplomaat Ron Keller is, na een lange loopbaan in de internationale financieel-economische en de politieke wereld, verhalenverteller geworden. En hij blijft zijn geopolitieke verhaal net zo lang vertellen als nodig is. “Er hangt een donkere wolk boven de wereld. Als we die weg willen hebben, moeten we eerst weten waar die vandaan komt.”
Keller geeft bijna dagelijks lezingen. In binnen- en buitenland. Twee weken geleden was hij nog in New York, voor een lezing voor een groep van Amerikaanse investeerders. De ene keer legt hij in een lezing de nadruk op de huidige wereldwijde geopolitieke turbulentie, terwijl hij een andere keer in meer detail de oorlog in Oekraïne beschouwt. Vaak ook heeft hij het over ‘de VS onder President Trump’ en over Europa met zijn vele ‘politieke en financieel-economische uitdagingen’.
Keller is als geen ander in staat om het verleden aan het heden te verbinden. Zelf vindt hij dat niet zo gek, want hij heeft nu eenmaal een unieke combinatie van functies in zijn loopbaan gehad. Zo begon hij zijn carrière als persoonlijk assistent van de minister van Financiën. Een functie waarin hij nauw samenwerkte met de Wereldbank en het IMF in Washington. Na de val van de Berlijnse muur vertegenwoordigde hij de Nederlandse regering bij de oprichting en het van start gaan van de Oost-Europabank. Hij zag daardoor met eigen ogen de hoop in Oost-Europa op een betere economie groeien. “Ik was in 1991 per toeval de eerste westerling in Oekraïne. Het land was net twee uur oud.”
Vervolgens was Keller bij de Europese Unie betrokken bij de totstandkoming van de euro. En na een periode van vijf jaar bij het ministerie van Buitenlandse Zaken waar hij verantwoordelijk was voor de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking, werd hij Nederlands ambassadeur. Onder meer in Oekraïne, Turkije, China en Rusland.
Als oud-ambassadeur wordt Keller vaak uitgenodigd bij radio- en televisieprogramma’s. Hij kent door zijn vroegere werk niet alleen Rusland op zijn duimpje, hij zat ook geregeld bij Poetin aan tafel. Vandaag was hij te gast tijdens de Algemene Ledenvergadering van het Verbond van Verzekeraars. Wij spraken hem een week geleden in Hotel Des Indes in Den Haag. Voor een geopolitiek verhaal, maar ook voor de broodnodige historie. “Want als je wilt weten wat je moet doen, moet je eerst begrijpen wat er was.”
“Niet alleen verzekeraars, het hele bedrijfsleven wil weten wat er aan de hand is in de wereldpolitiek. Dat geldt voor een Zwitserse bank, voor een Nederlandse verzekeraar en zelfs voor een melkveehouder in Friesland. Maar als je wilt weten wat er op je af komt, moet je eerst begrijpen waarom de huidige conflicten zijn ontstaan. Je kunt simpelweg zeggen dat Trump wilde dingen doet of Poetin een bruut is, maar daarmee heb je de vraag niet beantwoord waar die donkere wolk vandaan komt. Pas als je de onderliggende trends ziet, de wortels eigenlijk, kun je verder. En geloof mij maar, die wortels verdwijnen niet zomaar.”
“Het begrijpen van wat er nu aan de hand is, is voor iedereen lastig. Ook voor mij, maar met mijn ervaring kan ik wel enigszins verklaren hoe het zover heeft kunnen komen. De meeste bedrijven, ook verzekeraars, leven nog steeds in de wereld van globalisering. Maar die wereld is er niet meer. Ik neem in veel van mijn lezingen het publiek mee terug naar de jaren negentig, na het einde van de Koude Oorlog. In die tijd spraken we wereldwijd over verbinding en samenwerking. We gingen de wereld opnieuw uitvinden en zouden geen ruzie meer maken welk land het beste systeem had. Integendeel, we gingen vanaf nu allemaal op dezelfde manier naar de economie en naar onze samenleving kijken. Ook landen als Rusland, China en Polen gingen in die gedachte van de markteconomie mee, want zij wilden graag van hun armoede af. Het marktdenken deed zijn intrede en iedereen sprak dezelfde taal. Er kwamen kansen voor verzekeraars. Rusland en China wilden ineens risico’s afdekken en stelden hun markt open om verzekeraars binnen te laten. Het was fantastisch, want iedereen keek nu op dezelfde manier naar de wereld. De welvaart zou overal toenemen. En, misschien wel het belangrijkste aspect, er kwam eindelijk vrede.”
“We waren er 35 jaar geleden echt van overtuigd dat het gezamenlijk opbouwen van de economie en de welvaart zou leiden tot vrede. Want waarom zou je nog oorlog voeren als je het eens bent en samenwerkt? Het was voor ons, in Nederland en in Europa, heel logisch. Na de Tweede Wereldoorlog hadden wij zelf ook voor die benadering gekozen. De Europese Unie is opgericht om ons te verbinden. Eén markt en dus nooit meer oorlog. Natuurlijk waren we naïef. Een voorbeeld. Ik heb de helft van mijn loopbaan bij de overheid gewerkt en was onder meer betrokken bij de totstandkoming van de euro. Die euro hebben we in een half jaar gemaakt en op een gegeven moment zei ik tegen de ministers: we zijn bijna klaar, maar het is nog niet af. Het is goed zo, antwoordden de ministers. Nee, zei ik, het is gewoon niet af. Er is nog niet één kapitaal- of één verzekeringsmarkt. Dat doen we later wel, antwoordden de ministers. We hebben één munt. Die komt er en gaat voor altijd Frankrijk en Duitsland aan elkaar verbinden. Er zal nooit meer oorlog in Europa zijn, door de euro. Een kippenvelmoment.”
“Nog steeds denken veel mensen dat als je welvaart en economie aan elkaar kunt verbinden dat vanzelf leidt tot vrede. De Amerikaanse socioloog, filosoof en politicoloog Francis Fukuyama heeft daar ooit een fantastisch boek over geschreven: The End of History and the Last Man. Als er geen machtsstrijd is, wordt iedereen daar beter van. Dat boek heeft een enorme invloed gehad. Op beleidsmakers, maar ook op politici en bedrijven. Er was hoop, maar als we naar het heden kijken, zijn er sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog nu meer conflicten dan ooit. Hoe dat kan? Doordat ieder land een andere afslag heeft genomen en zich vooral door emotionele aspecten heeft laten leiden. Dat zijn die wortels. Landen hebben emoties. De machtsstrijd zit als het ware in ons DNA. Vanaf 1990 is er, zonder dat we het zelf doorhadden, een nieuwe machtsstrijd gaande. De Amerikanen zijn al sinds die tijd doodsbang dat er ergens op aarde een concurrent is die meer succes heeft dan zij. Tegenwoordig schrijft Trump het op zijn honkbalpetje (Make America great again!), maar zijn voorgangers hadden eigenlijk precies diezelfde doelstelling. Het terugdringen van concurrenten, of het nou om Europa of China gaat. Dat verklaart ook de al jaren bestaande rivaliteit tussen de VS en China: wie wordt ‘de grootste’.”
“En wat te denken van Rusland. In 1990 dachten wij allemaal dat de Russen blij waren. Eindelijk waren ze van die verdraaide dictatuur af en konden ze voortaan zelf hun leider kiezen. We hebben het tien jaar geprobeerd. Ze hebben de markteconomie wel ingevoerd, maar hun politieke systeem niet aangepast. Gevolg? Oligarchen die steenrijk konden worden en totale chaos. Niks werkte en dat heeft er simpelweg mee te maken dat Rusland Rusland is. Net zoals Amerika Amerika is en in een kramp schoot, heeft Rusland zijn eigen ‘vertrouwde’ systeem weer ingevoerd. Ik heb voor mijn werk Poetin een keer of 25 gesproken en elke keer kwam hij erop terug dat Rusland is vernederd aan het einde van de Koude Oorlog. Alle buitenlandse bedrijven kwamen volgens hem de gouden eieren plukken in Rusland. Hij zei vaak tegen me: jullie willen maar dat ik jullie cultuur en normen & waarden overneem. Eigenlijk wil je dat ik Nederlander word, maar waarom word jij geen Rus? En eerlijk is eerlijk, dat was wel een rake vraag. De Russen voelen zich nog steeds vernederd en zijn boos. Nog bozer dan ze de afgelopen duizend jaar al waren. Dus nemen ze revanche en willen ze hun vroegere supermachtstatus herstellen, desnoods met geweld. Dat wij dat lang niet hebben ingezien in Europa mag je best naïef noemen.”
“Lang hebben we gedacht dat ook China zich wel zou aanpassen aan onze democratische normen en aan onze regels voor de markteconomie. Beide is niet gebeurd. China heeft nog steeds een centraal aangestuurde economie. Ieder Chinees bedrijf valt uiteindelijk onder het communistische regime, maar China heeft wel elementen van de markteconomie ingevoerd. Dat hebben ze slim gedaan. Ze zijn allerlei simpele producten gaan maken die ze wereldwijd verkopen. Wel gebruikmaken van de markt dus, maar ’m niet zelf invoeren. Dat werkte als een tierelier. Vooral omdat de loonkosten zo laag waren. China heeft een enorme economische groei doorgemaakt, ook doordat ze voluit zijn gaan bouwen. Wegen, havens, infrastructuur, huizen. Heel veel bouwen. China kwam uit de armoede en nog steeds denken veel mensen dat China maar doorgroeit en doorgroeit. Een totale misvatting. Ieder jaar draait de Chinese economie een tandje minder. Dat komt doordat de loonkosten omhoog zijn gegaan en veel eenvoudige producten tegenwoordig dus uit Vietnam, Bangladesh of Myanmar komen. China heeft te maken met een teruglopende export, terwijl de bouw vrijwel volledig tot stilstand is gekomen. Een maand geleden reed ik met mijn vrouw in een hogesnelheidstrein door China. We kwamen de ene na de andere stad tegen. Ik zei tegen haar: waarom stoppen we hier niet een keer? Toen zei ze: heb je niet goed gekeken? Er woont helemaal niemand in die steden. China heeft gebouwd om te bouwen en heeft nu een enorm probleem, omdat er massale werkloosheid dreigt.”
“Kortom, Amerika, Rusland en China zitten allemaal niet zo lekker in hun vel. India doet het dat dan nog het beste. Zij hebben te maken met een gematigde groei, omdat er allerlei glazen plafonds in die samenleving zijn. Maar India heeft weer een ander probleem. Ze weten niet zo goed wie vriend is en wie vijand. Is China nou een rivaal of een handelspartner? En wat te denken van de VS en Europa? India maakt zich klein en opereert een beetje aarzelend op het wereldtoneel. Maar er wonen wel 1,4 miljard mensen, dus het potentieel is er zeker.”
“Nu de supermachten weer botsen met elkaar zien we ook andere problemen ontstaan. Eén voorbeeld. Toen Poetin Oekraïne binnenviel, zijn er sanctiepakketten opgesteld. Ook weer goedbedoeld, in de hoop dat Poetin de oorlog zou beëindigen, maar Poetin draait die zaak weer om: geen zorgen, ik zorg wel voor de Russische economie. Helaas hebben die sancties wel een ander onbedoeld bijeffect gehad. De oligarchen die in tien jaar tijd alle fabrieken en grondstoffen hebben gejat in Rusland en zich daarna in Europa hebben gevestigd, zijn uit angst voor onze sancties naar Afrika vertrokken. Daar zitten ze volop in de grondstoffenhandel en de huurlingen business. Mede daardoor is het aantal conflicten in Afrika vervijfvoudigd. Daar hoor je geen Nederlander over. Integendeel, wij zijn blij dat die zakkenvullers van onze Zuidas zijn weggegaan. Maar over een paar jaar krijgen wij de rekening alsnog gepresenteerd. Dan staan er miljoenen Afrikanen voor de poort van Europa. Dus los van het feit dat we in Europa naïef zijn, hebben we ook nog steeds geen strategisch vermogen om over dit soort effecten na te denken. Als je nu aan 27 landen vraagt wat we moeten doen met de problemen in Afrika krijg je 27 meningen.”
“En dan Europa. Van alle supermachten in de wereld zijn wij het meest naïef. Wij denken nog steeds dat elke Rus smacht naar democratie, dat iedere Chinees inmiddels in een markteconomie leeft en de Amerikanen ons altijd wel uit de brand zullen helpen. Drie keer fout. Het is goedbedoelde arrogantie. We menen het goed, maar voor de gemiddelde Rus staat democratie gelijk aan chaos. Aan pensioenen die niet worden uitgekeerd, ziekenhuizen en scholen die worden gesloten. De Rus maakte dat begin jaren negentig mee. En hij wil gewoon te eten hebben, zijn pensioen uitgekeerd krijgen en ziekenhuizen die draaien. Wij hebben onvoldoende kennis en begrip van andere culturen of de geschiedenis van andere landen. En dus ook niet van hun beweegredenen. Het échte probleem in Europa is echter Europa zelf. We zijn met 27 landen die veel te veel nationaal bezig zijn, terwijl we juist op moeten passen dat we niet het kind van de rekening worden. We zijn veruit de zwakste schakel. Als er een conflict is in het Midden-Oosten, worden we niet eens meer gebeld, maar we zitten wel met de economische gevolgen of met de vluchtelingen. Als we niks doen, worden we opgegeten. Dat betekent dat we moeten samenwerken en één strategische visie moeten ontwikkelen: op buitenlands politiek terrein, maar ook financieel-economisch. Er wordt nu vaak naar Trump of Poetin gekeken, maar laten we eens bij onszelf beginnen. De schotten in Europa moeten weg. Stel dat we één verzekeringsmarkt maken, één energiemarkt en één defensiemarkt, dan kunnen we economisch niet alleen drie tot vijf keer zo hard groeien, maar ook heel veel innovatiekracht losmaken. Voor echte innovatie is schaal nodig. En die is er niet met 27 landen. Laten we welwezen, we kunnen in Europa niet eens een straaljager ontwikkelen. Als we alle technologische kennis van die 27 landen in één Europese kennismarkt stoppen, dan komen we ergens. En natuurlijk kan dat. Als de politieke wil er is, kan alles. We hebben in zes maanden een euro kunnen bouwen, omdat er politieke wil was. Dan moet er toch veel meer mogelijk zijn. Moeten we alleen wel écht Europees gaan denken en minder nationale regels maken.”
“Dat geldt ook voor verzekeraars. Zij moeten meer opschalen, samenwerken op Europees en soms zelfs op mondiaal niveau. Nederlandse bedrijven, ook verzekeraars denken nog te veel op nationaal niveau en zien vaak te weinig de kansen die Europa biedt. Als wij onze financiële markt nationaal blijven beschermen, kunnen we nooit een slagvaardige Europese financiële sector creëren die kan concurreren met China of Amerika. Waar verder kansen liggen? Die vraag wordt vaak gesteld. En ik wil niet somber eindigen, maar ik raad verzekeraars aan om in dit tijdsgewricht toch eerst even aan de bedreigingen te denken. Dat geldt trouwens niet alleen voor verzekeraars, maar voor ons allemaal. De wereld is veranderd. De wereld die wij de afgelopen 35 jaar gewend waren, vol met voorspelbare economische groei, is er niet meer. De wereldeconomie vertraagt, investeringen lopen terug. Onzekerheden nemen structureel toe. Daar hebben of krijgen we allemaal mee te maken. Een kredietverzekeraar waarschijnlijk meer dan een verzekeraar die inboedelverzekeringen verkoopt, maar wees voorbereid. Lees de internationale rapporten van het IMF en leer hoe de geopolitieke turbulentie langjarig de wereldeconomie bedreigt. Het is geen bui die overwaait, maar een donkere wolk die nog wel even blijft hangen. Ik zou zeggen: koop een paraplu en een regenjas. Om toch positief te eindigen: besef dat er onzekerheden en andere risico’s aankomen. Het gaat langere tijd regenen, dus zorg dat je er klaar voor bent.”
(Tekst: Miranda de Groene - Beeld: Ivar Pel)