Prof. dr. Manu Keirse is een autoriteit als het gaat om rouw en verlies. Hij is er al meer dan vijftig jaar mee bezig en heeft als auteur de nodige titels op zijn naam staan. Keirse staat voor een zaal managers/medewerkers van verzekeraars en begint zijn verhaal met zijn eerste eigen ervaring met rouw. “Nu zou waarschijnlijk niemand een kind van zes naar een verongelukte buurjongen laten kijken, maar weet je wat ik me herinner? Dat ik warme chocolademelk kreeg en langer mocht opblijven. Die huisarts had alle ouders aangeraden om hun kinderen na het afscheid met liefde te omarmen.”
Masterclasses
In opdracht van cao-partijen (Verbond, FNV Finance, CNV en De Unie) organiseert de Werkgroep Samenhangend Inzetbaarheidsbeleid masterclasses voor medewerkers en managers in de verzekeringsbedrijfstak. Dit keer was dat een masterclass Rouw op de werkvloer. In het eerste deel van de reeks kwam Eurydice Janga aan het woord. In dit tweede en laatste artikel het verhaal van Manu Keirse. Hij houdt zich al meer dan vijftig jaar bezig met rouw en verlies en heeft veel troostende boeken geschreven, waaronder Vingerafdruk van verdriet.
Steun van omgeving
Keirse verstaat de kunst om een zaal mee te nemen naar zijn wereld. Hij geeft het ene voorbeeld na het andere. “Als jullie straks naar buiten lopen, weten jullie al meer over rouw dan de gemiddelde arts. Of de gemiddelde werkgever.”
Volgens Keirse is kennis van groot belang. “Rouwen doe je niet alleen. Bij de pakken neerzitten, werkt niet. Kop in het zand steken ook niet. Je moet de tijd krijgen om het verdriet te verwerken en daarvoor heb je de steun van je omgeving nodig.”
Directeur
Hij geeft een voorbeeld. Een echtpaar verliest bij een verkeersongeval hun dochter. Beiden gaan vier weken na het afscheid weer aan het werk. De man wordt op zijn werk direct naar de directeur gebracht. Hij schrikt, maar die directeur ontvangt hem met koffie, laat hem zijn verhaal doen en geeft mee dat er alle begrip is als het niet gaat. De directeur wil hem ook niet meteen onderdompelen onder collega’s. Hij brengt de man naar zijn werkplek en spreekt daar de collega’s op aan.
De vrouw wordt op haar werk ook ‘vriendelijk’ opgewacht door haar chef. Maar de toon is heel anders: zakelijk en hard. Er zijn flinke achterstanden in het werk, dus mooi dat ze er weer is. De afloop laat zich raden. De vrouw is gebroken naar huis gegaan en nooit meer naar haar werk teruggegaan.
Rouwexpert Manu Keirse: "Je moet vooral luisteren. Laat mensen meerdere keren hun verhaal doen"
Luisteren is taak één
Het antwoord op dé hamvraag hoe je iemand met verdriet echt kunt helpen, is volgens Keirse even simpel als doeltreffend. “Je moet vooral luisteren. Laat mensen meerdere keren hun verhaal vertellen. De eerste taak van rouw is dat je het verlies onder ogen moet zien. En het kan lang duren voordat het doordringt dat iemand er niet meer is.”
Keirse spreekt opzettelijk over taken en niet over fases. “Aan een fase kun je niets doen. Een taak kun je opnemen. En je kunt anderen helpen bij het opnemen van een taak.”
Door de pijn heen
Tijdens de tweede taak van rouw staat de pijn centraal. “Nabestaanden moeten de pijn van het verlies ervaren. Je moet door die pijn heen en geloof mij, antidepressiva helpen daar niet bij. Die lege stoel aan tafel blijft. De eerste keer Kerst is lastig. Die eerste mooie lentedag ook. Alles kan verdriet naar boven halen en tot pijn lijden. Ooit zei iemand die een kind verloor tegen mij: ik heb geen pijn - ik ben pijn! Als omstander moet je het onderwerp durven aanraken. Geef die ander het gevoel dat alle reacties normaal zijn en vertel ze nooit wat ze wel/niet moeten voelen. Wat nou, een plekje geven. Boos zijn is heel normaal. Als een kind zich stoot tegen een tafel, stompt hij ertegenaan, omdat bij boos is. Dan is het een stomme tafel.”
"Wat nou een plekje geven? Boos zijn is heel normaal"
Schuldgevoel
Vaak voelen nabestaanden zich schuldig. Had ik maar niet dit, of wat nou als ik dat had gedaan. Keirse: “Ook dat is normaal. Schuldgevoelens zijn een teken van liefde en verantwoordelijkheid. De enige manier om je ervan te bevrijden is dat je ze mag uitspreken. Als een kind bij een verkeersongeval omkomt, denkt iedere ouder: had ik hem of haar maar niet op de fiets naar school laten gaan. Bij een schoolreis van Belgische kinderen naar Zwitserland zijn 23 kinderen na een ernstig tunnelongeluk overleden. Alle ouders voelden zich schuldig en iedereen zegt dan dat ze dat niet moeten doen. Ik heb alle ouders gesproken en benadrukt dat ze zich wel schuldig mogen voelen, maar het niet zijn. Je kunt beter vragen waarom iemand zich schuldig voelt dan zeggen dat iemand zich niet schuldig hoeft te voelen.”
Aanpassen
De derde taak die een rouwende door moet, is die van aanpassen aan de wereld van het verlies. Een ontzettend moeilijke taak die voor iedereen anders is. Keirse: “Twee mensen beleven verlies nooit hetzelfde. Als twee ouders een kind verliezen, is dat voor de één een ander kind dan voor de ander. Het is zeker niet zo dat het voor de een erger is voor de ander, maar wel anders.”
Luisteren is bij deze derde taak het devies. “Help iemand om weer op verhaal te komen. En realiseer je dat rouwen een sociaal gebeuren is. Mensen hoeven geen lang verlof, jij moet ze alleen helpen: kom wat later, trek je even terug als je dat wilt, is het fijn als iemand je komt halen thuis? Een rouwende stopt het verdriet niet in een kastje als hij naar zijn werk gaat. Hij neemt het mee!”
"Als twee ouders een kind verliezen, is dat voor de één een ander kind dan voor de ander. Het is zeker niet zo dat het voor de een erger is voor de ander, maar wel anders"
Herinneringen
De vierde en laatste taak bestaat uit het levend houden van herinneringen. “Een verlies overleven heeft niks te maken met loslaten. Je moet hooguit anders leren vasthouden. Het verlies moet integreren in je leven.”
De meest eenvoudige dingen doen pijn. Ook jaren later nog. Keirse geeft het voorbeeld van een vrouw van 29 die als 18-jarige beide ouders verloor bij een verkeersongeluk. Elf jaar later staat ze in een winkel als een 18-jarig meisje het pashokje uitkomt. Ze kijkt naar haar moeder en roept: ‘Mama, hoe staat dit?’ De vrouw herkent het tafereel en breekt. Ze gaat naar huis en huilt uren achtereen. Haar tantes snappen er niks van. Het is toch al elf jaar geleden? Maar ook dit is normaal gedrag. Eenvoudige taferelen triggeren het verlies en het verdriet. Veel mensen weten niet goed wat ze moeten doen of zeggen, omdat ze de kennis niet in huis hebben.”
Tips
Aan het slot van zijn betoog had Keirse nog wat tips voor de aanwezigen. Veel mensen willen een rouwende graag helpen, maar weten niet wat ze moeten doen. Ik hoor dan vaak dat ze niet weten wat ze moeten zeggen. Vergeet die vraag en draai het om. Wat zou diegene mij willen vertellen. Ga luisteren naar het verdriet. Vraag niet: hoe is het? Maar: vertel eens hoe je de afgelopen dagen bent doorgekomen.”
“En als het gaat om een collega, zorg er dan voor dat iemand niet alleen op het werk is of alleen naar kantoor hoeft te komen. Haal bijvoorbeeld die collega thuis op of wacht in de garage en ga samen naar binnen. De eerste keer weer naar het werk is voor veel mensen eng. Maar ook cruciaal. Ik heb eens gehoord van een vrouw die in de auto zat, parkeerde op haar werk, een half uur bleef zitten en weer is omgekeerd. Toen haar collega’s belden waar ze bleef, zei ze: ‘ik kon het niet. Het leek wel of ik geen benen meer had. Ik ben weer terug naar huis gereden’. Haar had het enorm geholpen als iemand haar even had opgehaald.”
Het eerste artikel van ‘Rouw op de werkvloer’ gemist? Klik hier!
Veerle
In zijn presentatie vertelt Keirse ook het verhaal van Veerle. Ze is 41 jaar, heeft kanker en wil graag genezen. Vooral voor haar man en vier kinderen. Tien maanden voor haar overlijden spreekt ze met Keirse. “Ze vindt het uitermate lastig om haar kinderen achter te laten. Ik heb haar toen de tip gegeven om brieven te schrijven, cadeaus te kopen, bandjes in te spreken, een boodschap in haar favoriete boek te schrijven en vooral constant en overal te zeggen dat ze altijd van haar kinderen blijft houden. Veerle is nu tien jaar dood. Haar kinderen hebben allemaal in een eigen doos herinneringen voor het leven gekregen. Een dag voordat ze stierf heb ik haar verteld dat zij in korte tijd meer liefde aan haar kinderen heeft gegeven dan veel mensen in hun hele leven. Sterven is in dat geval verhuizen van de buitenwereld naar het hart.”